Kiregä yul yuq ...

Çit illärdä yördem

İstanbulğa berençe genä baruım tügel. Ämma tatarlar xaqında cirle xalıqtan haman da ber ük süz işetäm. "Tatarlar – Qazaxstanda yäşi torğan xalıqmı ul?" – dip töreklärneñ birgän sorawına aldan uq äzerlänergä ğädätländem. Bezne qısıq küzle, at ite yaratuçı xalıq itep küz aldına kiterä alar. Ä menä İstanbuldan 5-6 tapqır keçkenäräk Änqara şähärendä tatarlarnı yaxşıraq belälär. Töreklärneñ milli mantı äzerläwçe ber restoranına kerep, biredä eşläwçegä: "Menä bu Qazan tatarı", – dip tanıştıruğa uq yılmayıp: "Min tatarlarnı da, alarnıñ milli rizıqların da yaxşı beläm. Bigräk tä göbädiälären yaratam", – dip miña sorawlar yawdırırğa totındı.

Möhäcir yazmışı

Änqarada tatarlarnı belüneñ ber sere bar. Şähärdän 230 çaqrım yıraqlıqta, döresräge, İskeşähär yanında tatar awılları urnaşqan ikän. Biredä üz telen saqlap qalğan tatarlar äle dä yäşi, dip añlattılar miña. Monda qädär kilep, tatar awılın kürmiçä kitü gönah bulır, digän uy belän tup-turı älege salağa yul tottıq.

Çiftälär rayonına kergän tatar awılınıñ iseme qartada Quruxuyuq dip yazılğan, ä biredä yäşäwçelär anı Osmaniä dip atap yörtä. Döresräge, İkençe bötendönya suğışınnan soñ salanıñ iseme üzgäreş kiçergän.

Tuğannarımnıñ berse İsmäğil Üzqan awılğa Qazan tatarı kiläsen aldan uq xäbär itep quyğanğadırmı, bezne Osmaniäneñ berençe yortınnan uq qarşı aldılar. Awılnıñ moxtarı (bezneñçä cirle üzidärä räise bula inde) Fädai Ärdoğan üzeneñ bertuğanı Näcdät abıy belän kilgän. Mine kürügä ük küzläre yäşlände alarnıñ. Näcdät abıy isä mine arqamnan söyä-söyä berniçä minut tın da almıy basıp tordı.

Awıl başındağı cimerek yortlarnı, işelgän qoymalarnı kürügä ük salanıñ xäle bik ük äybät tügellegen añladım.

– Minem babay keçkenä çaqta uq biregä küçengän, – di Näcdät abıy. – Äti, min biredä tuğanbız. Qayçandır 500 keşedän torğan awılda bügen 30 lap qına ğäilä torıp qaldıq.

Osmaniädä balqıp torğan mäçetneñ elenmä taqtasında da: "Bu awıl 1895 yılda Qazan tatarları tarafınnan qorılğan", – dip yazıp quyılğan. Äye, yazmış cile tatarlarnı qaylarğa ğına iltep taşlamağan da qaylarda ğına yörtmägän. Mäxmüt Ğäläwneñ "Möhäcirlär"yendäge kebek, biregä küçenep kilüçelärgä dä şul "sirat küpere" aşa kiçärgä turı kilä. Näcdät abıy da babası söylägännärne yäş aralaş iskä töşerep aldı. Awılğa kilep urnaşuğa uq mäçet torğızıp cibärgän bulalar.

– Bıyıl mäçetne qabat yañarttıq, – di awılnıñ moxtarı Fädai Ärdoğan.

Näcdät abıy ana telen onıtmağan. Ä menä tuğanı Fädai äfändeneñ tatarçası törekçä süzlär belän butalıp kitä. Bälki, xatını törek qızı bulğanğa, telne onıta başlağandır. Üze dä bit: "Öylänergä tatar qızları da qalmağaç, xatınlıqqa törek ğäiläsennän alırğa turı kilde", – dip äytep quydı.

Xäyer, awılda kilengä alırlıq qızlar da, başqa xalıq ta qalmağan inde. Barısı İskeşähärgä, yä bulmasa, 11 çaqrım yıraqlıqta ğına urnaşqan Çiftälär rayon üzägenä kitä.

– Nişläsennär inde monda, – di Fädai abıy. – Eş tä, aqça da yuq.

"Alaysa, nindi aqçağa yäşisez soñ?" – dim alarğa. Mal-tuar asrıylar, alarnı şähärgä alıp barıp satalar ikän. Sarıqlar Qorban bäyrämendä iñ ütemle towarlarnıñ berse sanala. Änä şul berniçä köndä ğäiläneñ yıllıq zapası äzer digän süz. May, sırlarnı da satıp almıylar, üzläre yasıy. Käcä, sarıq sötennän eşlängän sırlarnı satu da töşemle eş sanala.

Boday, arpa, ququruz, könbağış, bäräñge üsterü belän dä şöğellänälär. Tatlı rizıqlar äzerläw öçen şikärle qabaq (töreklär anı bigräk tä yaratıp aşıy) baqçaları bar. Awılda aqça eşläw çığanağı, ğäiläne yäşätü dä şul uñışlarğa bäyle. Su belän täemin itelü genä citdi problemğa äylänä. Diñgezdän şaqtıy yıraq urnaşqan awılnıñ böten bälase dä şunda ikän. Yarıy äle soñğı yıllarda bu eşne cayğa salıp cibärgännär. 100 metr tiränlektä su qazıp, anı qırlarğa cibärü caylanmaların da qorğannar. Uñış alu öçen şaqtıy ğına tir tügärgä kiräk ikän şul monda. İgen igü altın bärabärenä tiñ, dip tikmägä genä äytmi torğannardır.

Sağınabız şul

Öygä kilep kerügä ük Näcdät abıy mağnitofon tasmasın quşıp cibärde.

Kistem par qayın,
Sağınam kön sayın.

Räşit Wahapov başqaruındağı "Qarurman" cırınıñ näq menä şul öleşendä Näcdät abıy awır sulap quydı. Osmaniädä yäşäwçe tatarlar xaqında yazğan ber aspirant birep kitkän bulğan bu cırnı. İke yıl elek sabantuyğa kilgän Tatarstan qunaqları da berniçä awdiotasma büläk itkännär. "Änä şularnı tıñlap, babaylar cırlağan moñnarnı iskä töşeräbez", – di Näcdät abıy.

Ärdoğannar ğäiläse çığışları belän Bögelmä rayonınıñ İştiräk awılınnan ikän. "Qaytqanığız yuqmı soñ, bälki ul yaqlarda näsel şäcärägez yäşider äle?" – dim alarğa.

– Xatın ülgännän soñ, 2000 yılda Qazanğa qaytıp kildem, – di Näcdät abıy. – Aña qädär qaytqanım bulmadı. Çönki xatın berqaya da cibärmäde.

Qızğanıç, Bögelmädä ber genä tuğanın da taba almağan Näcdät abıy. Sıyınır urınıñ, başıñnı iñgä quyıp, moñ-zarlarıñnı söylärlek tuğan-tumaçañ bulmağaç, qaya inde yañadan ul yaqlarğa yul totasıñ di? Küptän tügel xacğa barıp, Samarada yäşäwçe möfti belän tanışıp qaytqan bulğan äle. "Üz tuğanı kebek yaqın itte. Härwaqıt qunaqqa çaqırıp tora", – di Näcdät abıy, üz tuğanın tapqanday quanıp.

İnde öç buın biredä tärbiälängän, ämma şulay da cirsü digännäre barıber sağındıra ikän şul. Babaylar söylägän xätfä urmannar da, çelter çişmälär dä töşlärgä kerep yödätä, moñlı tatar köyläre qolaqta ciz qıñğıraw çıñıday haman zıñlap tora.

Ğoref-ğädät, yolalarnı da onıtmasqa tırışalar. Änä Fädai abıynıñ xatını Suna xanım törek qızı bulsa da, tatar milli rizıqların bik yaratıp peşerä ikän. Bäyräm sayın bäleşne tabın türenä quyarğa, bawırsaq, göbädiäne dä bik cähät kenä äzerlärgä öyrängän. Keçkenä qızları Bäyzanur isä tatarça bik yaxşı söyläşä belmäsä dä, tatar cırların tıñlarğa yarata. "İkençe kilgändä sezgä cırlap kürsätermen äle", – dip äytep quydı.

Yaqın-tirä awıllarda mäktäp yuq ikän. Balalarnı autobus belän salalardan cıyıp, Çiftälär rayon üzägenä uqırğa alıp baralar. Fädai abıynıñ ike qızı da şähärgä kitep barğan. Berse – uqıtuçı, ä ikençese İskeşähärdä uniwersitetqa uqıy. Fädai abıy qayçandır üze dä adwoqat bulırğa xıyallanğan. Xätta uniwersitetnıñ ike qursın da tämamlağan. "Ämma ul çaqta mömkinleklär yuq, zamanı da awır ide, – di ul. – Menä şulay awılda qalırğa turı kilde".

Betä awıl, betä...

Osmaniädän ber-ike çaqrım yıraqlıqta ğına ike awıl urnaşqan. Aları da – kilmeşäklär. Xäyer, bu süz biredä yäşäwçe töreklär adresına qullanılmıy. Beräw dä alarnı ikençe sortlılarğa bülmi. Qırım tatarları tuplanıp utırğan awıl Xayriä dip atala. Awıl xalqın öygä kerep ezläp yörise dä yuq. Qartlarnıñ maxsus cıyılıp utıru urınnarı bar. Alar anda çäy eçälär, ber-berläreneñ xäl-äxwällären soraşalar. Bez kilep kergändä Särwät äfände Bäkdämir genä utırıp tora ide äle. "Kilep citmädelär, min irtäräk kildem", – dide ul bezgä. Awılda nibarı 23 keşe genä qalğan ikän inde. Xayriädä 50 yäştän dä yäşräklärne taba almıysıñ. Barısı da şähärgä qaçıp betkän. Öylären qaldırıp, kitälär dä baralar ikän.

125 yıl elek kilep urnaşqan qırım tatarları üzläreneñ tellärennän, ğoref-ğädätlärennän şaqtıy yıraqlaşqan. "Awılda ber genä keşe dä Qırım yaqlarına barmadı, – di Särwät abıy. – Yolalar da, cırlarnı da xäterlämibez. Onıtılğan inde".

Nindider üpkä, ärnü xise bar ide anıñ süzlärendä. Üz cirlärennän quılğan möhäcirlärneñ küñelendäge can açısın añlap bula torğandır inde ul. Bigräk tä äkrenläp ülä barğan awılğa küñelläre ärni. "Betä awıl, betä", – di Särwät abıy.

Balqan yarımutrawınnan kilep urnaşqan kürşe Orhaniä awılında da şul uq xäl. Qart-qorılardan başqa awılda töplänep qaluçı kürenmi. Dürt-biş qart cıyılıp utırğan cirdä bezne üz tuğannarı kebek qarşı aldılar. Minem Qazan tatarı, Osmaniägä kilüemne belgäç, ayıruça şatlandılar. "Yaratabız Qazan tatarların, – dide aq saqallı babay. – Osmaniädä elek-elektän yärdämçel, ütä dä eşçän xalıq yäşi . Kürşe-tirä awıllardan bik nıq ayırılıp toralar. Soñğı sınıq ipilären dä jällämi alar".

Küñelemne nindider ber ğorurlıq xise biläp aldı. Osmaniädä yäşäwçe millättäşlärem, üz tatarlarım öçen çın küñelemnän şatlanıp quydım. Manarası ällä qayan balqıp torğan, ämma awılnıñ başınnan uq taş qoymaları cimerelgän Osmaniäne küzdän yuğalğançı qarap bardım. Qolağımda isä awıl qartlarınıñ: "Betä awıl, betä", – digän süzläre işetelep qaldı.

03.06.2008
Alsu Xäsänowa